عبداللطیف یوسفی
مقدمه
محیط زیست، خانهٔ مشترک تمام موجودات زنده است که سلامت و آیندۀ انسانها به آن وابسته است. با توجه به تهدیدهای روزافزون مانند آلودگی، تخریب منابع طبیعی و تغییرات اقلیمی، حفاظت از آن به یک مسئولیت جدی و همگانی تبدیل شده است.
آلودگی محیط زیست در کشور ما افغانستان یکی از معضلات بزرگ و خطـرناک تلقی میگردد. بنابراین در این راستا نقش والدین، مربیان و مسئولین، بسیار مهم و بنیادی است.
مسئولیت هر انسان بر اساس جایگاه اجتماعیاش با مسئولیت انسان دیگر تفاوت دارد، لذا رؤسای فامیل، زعمای دینی و اجتماعی مسلمانان مانند والدین، معلمین مکاتب و پرورشگاهها، اساتید پوهنتونها و مدارس دینی، ائمه مساجد، خطبا و علمای دینی و همچنان افرادی که از طرف اولیای امور بهعنوان مسئول و یا مدیر یکی از ادارات خصوصی و یا دولتی تعیین و توظیف شدهاند، همهٔ اینها مسئولیت دارند تا در نظافت و پاکسازی محیط زیست خویش سعی و تلاش نموده، قوانین و مقررات متعلق به محیط زیست را در ساحۀ کار و فعالیت خود و نیز در خانه و بیرون از خانه، مراعات و نافذ نمایند. با توجه به نکات فوق میخواهم نکات چندی پیرامون مسئولیت حفظ محیط زیست تذکر دهم:
الف. نقش والدین؛ والدین کسانی اند که طفل در آغوش ایشان تربیه و پرورش مییابد. پس بر والدین لازم است تا برای تربیه و پرورش سالم اطفال خویش محیط و فضای سالم و آرام، غذای پاک و حلال، مسکن و جای رهایش خوب و مناسب را تهیه نموده، بعد از رسیدن اطفال به سن تمیز، در تربیه و پرورش دینی و اخلاقی ایشان تلاش نمایند.
با توجه به اهمیت نظام وقایه و نقش آن در محیط زیست و نیز با توجه به نقش والدین در تطبیق نظام وقایه، دین مقدس اسلام تمام افراد خانواده مخصوصاً والدین را توصیه نموده است تا در هنگام خوابیدن چراغ و وسایل آتشزا را خاموش سازند و در هنگام احساس ضرورت به نوشیدن آب از دهان مشک و کوزه و یا جک آب ننوشند. همچنان ظرفهای آب را از طرف شب و یا روز بپوشانند تا از گردوخاک و یا داخل شدن حشرات و مگسها که سبب انتقال و سرایت مکروب میگردد، محفوظ بمانند.
چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم در این زمینه فرمودند: «ظرفها را بپوشانید، دهان مشکها و دروازهها را ببندید و چراغها را خاموش کنید.» (صحیح مسلم، حدیث شماره: 2012).
ب. نقش معلمین و اساتید؛
با توجه به اهمیت علم و نقش مؤثر مکاتب، مدارس، پوهنتونها و سایر مراکز علمی خصوصی و یا دولتی در آگهی و بیداری جوانان، معلمین مکاتب، اساتید مدارس و پوهنتونها مسئولیت دارند تا شاگردان و محصلین خود را در زمینۀ حفاظت از محیط زیست و نقش آن در بهبودی اوضاع زندگی، مخصوصاً در فراگیری علم و دانش که آلودگی محیط زیست ضربۀ بسیاری سنگینی را بر آن وارد میکند، آموزش دهند. انسان زمانی میتواند از سعادت و نیکبختی کامل در هر دو جهان برخوردار گردد که مسئولیتهای خود را در برابر پروردگارش، با انجام دادن طاعات و عبادات و در برابر خودش، با انجام دادن کارهای نیک و در برابر سایر همنوعانش با برخورد و تعامل خوب در برابر طبیعت، محیط زیست و زندگیاش با حفظ و نگهداری آن، انجام دهد؛ لذا در بخش بیداری و آگهیدهی نسل جوان، معلمین محترم و اساتید گرانقدر نقش اساسی دارند.
ج. نقش رؤسای ادارات؛
با توجه به این که طبقۀ حاکم، رؤسای دوائر و مؤسسات در جامعه نقش تنفیذی را دارند و مردم مخصوصاً افراد زیردست آنها از اوامـر و گفتـههـایشـان اطـاعت میکنند، لذا تمام رؤسای ادارات در پهلوی مسئولیتهای دینی خود که همان تعاون و همکاری در کارهای خیر و نیکی با یکدیگر است، این مسئولیت را نیز دارند تا قوانین و لوایح معقول و در عین حال قابل تطبیق را بخاطر حفاظت محیط زیست وضع نموده، مردم و افراد رعیت را به عملی نمودن آن نه تنها امر نمایند، بلکه افراد مقصر و بیاعتنا را مجازات مناسب نمایند.
د. نقش ائمه مساجد، خطبا و علمای دینی؛ شکی نیست که تمام علمای دینی مخصوصاً ائمه مساجد، خطبا و واعظین، در جامعۀ اسلامی نقش ویژه داشته، از مقام و جایگاه خاصی برخوردار هستند و مردم همـواره گفتـههای آنها را گفتههای دینی تلقی میکنند. لذا بر ایشان لازم است با استناد به نصوص معتبر دینی و توصیههای نیک و حیاتبخش پیامبر صلی الله علیه وسلم که علما وارثین ایشان اند، بخشی از خطابهها و مواعظ خود را در ایام جمعه و یا در ایام عید به موضوع محیط زیست اختصاص داده، مردم را از اضرار و آثار منفی آلودگی محیط زیست و خطرهای نادیده گرفتن نظافت آگاه سازند.
نتیجهگیری
بدون شک، آموزش و آگاهیدهی در مورد حفاظت از محیط زیست در فامیلها از سنین پایین و در بسـتر خـانـواده و نهـادهـای آمـوزشـی میتـواند منجـر بـه شکـلگیری نسلهای آیندهای آگاه، مسئولیتپذیر و طبیعتدوست شود.
والدین، مـربیان و مسئولین با رفتارهای عملی، ترویج فرهنگ محیط زیست، آموزش اهمیت حفاظت و نگهداری محیط زیست از آلودگی، نقش تعیین کنندهای در کـاهش آسیبهـای زیستمحیـطی دارند.
مشارکت فعال این گروها در آموزشهای محیط زیستی، زمینهساز جامعهای سالمتر و آیندهای پایدارتر خواهد بود.
حقیقت ثابت و پذیرفتهشده این است که نعمات الهی زمانی تداوم پیدا میکند که انسان شکر آنها را بهشکل درست و با استفادۀ مشروع و معقول از آن نعمتها بجا بیاورد. در غیر آن، نعمتها و ابزارهای آسایش، زیست و زندگی نه تنها از انسان سلب میگردد، بلکه بر عکس به عذاب تبدیل میشوند.
نقش والدین و مربیان در پاسداری از محیط زیست