نگاهی به اهمیت بندهای آب‌گردان در آبیاری کمربندهای سبز کابل و جلوگیری از تخریبات آب‌های دره‌ها*
✍️ عبدالقیوم «احمدی»
کابل از یک طرف با کمبود آب و کاهش منابع آب زیرزمینی روبه‌رو است و از طرف دیگر، در زمان بارندگی‌های شدید، آب‌های جاری از دامنه‌ها و دره‌ها می‌تواند باعث فرسایش خاک، تخریب مسیرهای آب و ایجاد خسارات شود. به همین دلیل، استفادهٔ درست از آب باران و جلوگیری از هدر رفتن آن، یکی از موضوعاتی است که باید در برنامه‌های مربوط به فضای سبز و حفاظت از محیط زیست مورد توجه قرار گیرد. کمربند سبز کابل با هدف توسعهٔ فضای سبز، حفاظت از آب‌وخاک، جلوگیری از سیلاب و فرسایش زمین، تقویت منابع آب زیرزمینی و کاهش پیامدهای تغییرات اقلیمی ایجاد شده است. در کنار نهال‌کاری و توسعهٔ ساحات سبز، استفاده از بندهای آب‌گردان یا چک‌دم‌ها نیز می‌تـوانـد در نگهداری و استفادهٔ بهتر از آب‌های جاری کمک کند.
برای نمونه، در یکی از ساحات کمربند سبز در تنگی غارو، برای آبیاری حدود ۱۰۵ هزار اصله‌نهال و درخت در مساحتی حدود ۲۱۰ هکتار از چاه، پمپ آب و ذخیره‌گاه استفاده می‌شود. روشن است که تأمین آب این تعداد درخت تنها از این طریق کار آسانی نیست و هزینه و امکانات زیادی نیاز دارد. اگر بخشی از آب بارندگی و آب‌های جاری در همان محل مهار و استفاده شود، می‌توان بخشی از نیاز آبی این ساحات را نیز تأمین کرد.
چک‌دم چیست و چه فایده‌ای دارد؟ چک‌دم یا بند آب‌گردان، بند کوچکی است که معمولاً در مسیر آب‌راهه‌ها و دره‌ها ساخته می‌شود تا سرعت آب را کاهش دهد. هدف از ساخت آن، ایجاد یک سد بزرگ نیست، بلکه بیشتر برای آرام کردن جریان آب، جلوگیری از شسته شدن خاک، جمع شدن رسوبات و فراهم کردن فرصت بیشتر برای نفوذ آب به زمین استفاده می‌شود.
وقتی باران شدید می‌بارد، آب از دامنه‌های کوه با سرعت به سمت پایین حرکت می‌کند. اگر پوشش گیاهی کم باشد و زمین نیز شیب زیادی داشته باشد، آب می‌تواند خاک و سنگریزه را با خود ببرد و در مدت کوتاهی باعث تخریب مسیرهای طبیعی شود. در چنین شرایطی، ساخت چند بند کوچک در مسیر آب می‌تواند سرعت جریان آب را کم کند. به زبان ساده، به جای این که آب با سرعت زیاد از بلندی‌ها به طرف پایین برسد، در چند مرحله آرام می‌شود و فرصت بیشتری برای نفوذ آب به زمین و باقی ماندن رطوبت در ساحه به وجود می‌آید. این موضوع برای کمربندهای سبز کابل اهمیت زیادی دارد. بخشی از آب باران که در حالت عادی ممکن است به سرعت از ساحه خارج شود، با ایجاد بندهای آب‌گردان برای مدت بیشتری در محیط باقی می‌ماند. در نتیجه، هم از شدت جریان آب کاسته می‌شود و هم زمینه برای تقویت رطوبت خاک و منابع زیرزمینی فراهم می‌گردد. شاروالی کابل نیز در همین راستا از آغاز ساخت دو بند آب‌گردان برای تأمین آب مورد نیاز آبیاری و توسعهٔ کمربند سبز تپهٔ قلعهٔ مسلم و ساخت سه بند آب‌گردان دیگر در ساحهٔ تنگی غارو خبر داده است. این اقدامات می‌تواند در کنار سایر برنامه‌های مربوط به فضای سبز، به استفادهٔ بهتر از آب‌های جاری کمک کند. اقدامات انجام شده در تنگی غارو و قلعهٔ مسلم نشان می‌دهد که استفاده از بندهای کوچک آب‌گردان برای حمایت از کمربند سبز کابل وارد مرحلهٔ عملی شده است. مهم این است که چنین برنامه‌هایی به‌شکل منظم و حساب‌شده ادامه پیدا کند تا آب‌های باران پیش از آن که باعث فرسایش و تخریب شوند، مهار و مدیریت شده و بخشی از آن برای سرسبزی، تقویت خاک و منابع آبی آیندهٔ کابل مورد استفاده قرار گیرد.
کابل برای آیندهٔ خود به آب، فضای سبز و محیط زیست سالم نیاز دارد. آب باران و آب‌های جاری، اگر بدون مدیریت از دامنه‌ها و دره‌ها عبور کند، می‌تواند به جای یک فرصت طبیعی، به عامل فرسایش و تخریب تبدیل شود.
اگر امروز آب‌های دره‌ها را درست مدیریت کنیم، فردا نه تنها از بخشی از خسارات سیلاب و فرسایش زمین جلوگیری صورت گرفته است، بلکه برای سبزتر شدن شهر کابل نیز زمینهٔ بهتری فراهم شده است.
از مقالات پامیر؛ هفته نامه رسمی ریاست نشرات شاروالی کابل