
✍🏻 شریفالله «شیرزاد»
زیرساختهای شهری بهعنوان شریان حیاتی و محرک اقتصادی هر شهر شناخته میشوند؛ زیرا بر بهرهوری نیروی کـار، هـزینهٔ فعالیتهای اقتصادی و زمینهٔ جذب سرمایهگذاری تأثیر میگذارند. با این حال، کمبود یا ناکارآمدی برخی زیرساختهای شهری میتواند هزینههای مبادلهٔ فعالیتهای اقتصادی را افزایش دهد و روند توسعهٔ پایدار اقتصادی را با چالش مواجه سازد. (گزارش وضعیت شهرهای افغانستان، ۲۰۱۵)
با وجود تحولات مثبت زیربنایی، چون بهسازی و احداث سرکها، هنوز هم شهر کابل شاهد زیربناهای غیرمعیاری میباشد.
از اینرو، شهر کابل نیاز اساسی به بهبود و توسعهٔ زیربناها دارد. (شاروالی کابل، گزارش مختصر اجراآت سال مالی، ۱۳۹۵ ه.ش) با توجه به روند روبهرشد شهرنشینی و چالشهای ساختاری، بدون شناخت و توسعهٔ زیرساختها، دستیابی به توسعهٔ پایدار اقتصادی ناممکن خواهد بود. بر این اساس، هدف اصلی تحقیق حاضر بررسی نقش و جایگاه زیرساختهای شهری در رشد اقتصادی کابل میباشد.
مفهوم زیرساختهای شهری
زیرساختهای شهری به مجموعهٔ جامع و یکپارچهای از تأسیسات، شبکهها، ساختارهای فزیکی و سیستمهای خدماتی گفته میشود که بستر حیاتی را برای عملکرد موزون یک شهر فراهم میسازد. (اسماعیل شیعه، ۱۳۹۵، ص ۲۴)
این زیرساختها عمدتاً در یک دستهبندی کلی به دو بخش تقسیم میشوند: زیرساختهـای سخت یا فزیکی مانند شبکههای حملونقل و سرکها، شبکههای آبرسانی، برقرسانی، کانالیزاسیون و مدیریت پسماند و زیرساختهای نرم یا اجتماعی مانند مراکز بهداشتی، آموزشی، فضاهای سبز و خدمات عامه (گزارش وزارت امور شهرسازی و شـاروالی کـابل، ۲۰۱۵) از منظر اقتصاد شهری، زیرساختها از سرمایهگذاریهای اساسی و پایه بهشمار میرونـد؛ زیرا وجـود شبکههـای کارآمد و پایدار زیرساختی، زمینهٔ فعالیتهای تولیدی، تجاری و خدماتی را فراهم میسازد و میتواند به کاهش هزینهها و رشد اقتصادی شهر کمک کند (حسین شکویی، ۱۳۹۲: ص ۱۰۸)
نقش زیرساختها در رشد اقتصادی کابل
موفقیت و پیشرفت جوامع شهری تا حد زیادی به وجود زیرساختهای فزیکی مناسب وابسته بوده است. طوری که قدرت هر اقتصاد به توانایی و موجودیت زیرساختهای آن وابسته است. کیفیت و کارآیی زیرساختها بر کیفیت زندگی، سلامت سیستم اجتماعی و تداوم فعالیتهای تجاری اقتصادی مردم تأثیر مثبت میگذارد. همچنین، زیرساختها از طریق افزایش کارآیی، صرفهجویی در زمان و کاهش در هزینهها میتوانند به رشد فعالیتهای اقتصادی کمک کنند. از طرف دیگر، رشد اقتصادی و توسعه بخش تولیدی و خصوصی میتواند عرضه و تقاضای زیرساختها را تحت تأثیر قرار بدهد. (اکبریان، نقش زیرساختهای اقتصادی در توسعهٔ فعالیتهای اقتصادی کشور، ۱۳۸۷)
از طریق شبکههای حملونقل، شبکه آبرسانی و فاضلاب، سیستمهای برقی و مخابرات، کشورها میتوانند بهرهوری را بهبود بخشیده، سرمایهگذاریها را جذب و رفاه کلی شهروندان خود را افزایش بدهند. دولتها و نهادهای مسئول باید توسعه و نگهداری زیرساختها را در اولویت برنامههای انکشافی قرار دهند. این عمل هزینۀ مبادله را کاهش داده، بهرهوری عوامل تولید را افزایش میدهد، همچنان زنجیرۀ تأمین را تسهیل نموده و زمینه را برای یک اقتصاد شکوفا و مقاومتی فراهم میگرداند. زیرساختهایی مانند حملونقل، انرژی، مخابرات، بانکداری و مالی، سیستمهای آب و خدمات اضطراری، دولتی و خصوصی در رشد اقتصاد شهری مهم و حتی حیاتی میباشند. (سالاری، نقش زیرساختهای حیاتی در توسعه اقتصادی و شکوفایی ملی، ۱۴۰۳)
به منظور بررسی وضعیت زیرساختهای شهری کابل، گزارشهای رسمی شاروالی کابل، گزارشهای مرتبط وزارت آب و انرژی و گزارشهای وزارت مخابرات و تکنالوژی، که بیشتر فعالیتهای زیرساختی مربوط این ادارات میشوند، میتواند منبع مهمی برای شناخت فعالیتها و برنامههای انکشافی این شهر باشد.
بر اساس گزارش شاروالی کابل که به تاریخ ۲۳ حمل ۱۴۰۵ ه.ش، در بارهٔ دستاوردهای سال ۱۴۰۴ ه.ش، و برنامههای انکشافی سال ۱۴۰۵ ه.ش، نشر شده بود، نشان میدهد که در سال مورد نظر بهطول ۱۳۷ کیلومتر سرک و کوچهٔ جدید ساخته شده و ۹۱ کیلومتر دیگر سرک و کوچه ترمیم و بهسازی گردیده است. همچنان، برای سال ۱۴۰۵ ه.ش، به تعداد ۲۳۳ پروژهٔ انکشافی پلان شده است که بخش عمدهٔ آن را پروژههای سرکسازی و سایر پروژههای زیرساختی تشکیل میدهد (گزارش شاروالی کابل، ۱۴۰۵ ه.ش)
طبق تئوریهای اقتصادی، شبکهٔ سرکها و حملونقل شهری از راه کاهش فاصلهٔ زمانی میان محل سکونت، کار، بازار و مراکز خدماتی بر فعالیت اقتصادی اثر میگذارد. مسیرهای مناسب و قابل استفاده میتوانند انتقال کالا را آسانتر کنند و هزینهٔ ناشی از تأخیر را کاهش دهند (گزارش بانک جهانی، ۲۰۲۴)
وزارت آب و انرژی در راستای حکومتداری آب، انکشاف منابع آبی و تنظیم امور آب، همینطور حکومتداری انرژی، تنظیم خدمات انرژی و ایجاد مارکیت برق در سطح کشور، بهخصوص شهر کابل، فعالیتهای مهم و ارزندهای را انجام داده است. (گزارش وزارت آب و انرژی، ۱۴۰۳ ه.ش) فعالیت بسیاری از دوکانها، کارگاهها، شرکتها و خدمات شهری به تأمین قابل اعتماد انرژی وابسته است. اختلال در برق میتواند روند کار را متوقف یا استفاده از منابع جایگزین را ضروری سازد و در نتیجه هزینه فعالیت را بالا ببرد. (سولیس، ۲۰۲۵) در بخش زیرساختهای مخابراتی و تکنالوژی معلوماتی، توسعهٔ شبکهٔ مخابراتی، گسترش دسترسی به اینترنت و بهبود خدمات دیجیتالی از عوامل مهم پشتیبان فعالیتهای اقتصادی بهشمار میرود. این زیرساختها میتواند ارتباط میان شرکتها، مشتریان و نهادهای دولتی را آسانتر ساخته و زمینهٔ انجام سریعتر معاملات، دسترسی به اطلاعات بازار و گسترش خدمات آنلاین را فراهم کنند. (وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی، ۱۴۰۲) شبکههای مخابراتی و دسترسی به اینترنت، ارتباط میان عرضهکنندگان، مشتریان و نهادهای خدماتی را آسان میسازند. این زیرساختها میتوانند دسترسی به اطلاعات بازار، هماهنگی فعالیتها، ارائه خدمات دیجیتالی و برخی معاملات از راه دور را تقویت کنند. (بانک جهانی، ۲۰۱۵)
در بخش مدیریت زبالهها و حفظ محیط زیست، شاروالی کابل گزارش داده است که این نهاد روزانه بیش از ۱۵۰۰ تن متریک زباله از ۲۲ ناحیه شهر جمعآوری نموده که این رقم حجم قابل توجه زبالههای تولیدشده در شهر و اهمیت وجود یک سیستم منظم و معیاری مدیریت زباله را نشان میدهد. (گزارش شاروالی کابل، ۱۴۰۵ ه.ش)
چالشهای زیرساختهای شهری در شهر کابل
۱. آبگرفتگی برخی ساحات به دلیل بندش آبروها و مشکلات تخنیکی شبکههای انتقال آبهای سطحی (گزارش شاروالی کابل، ۱۴۰۴ه.ش)؛
۲. فشار بر منابع آب زیرزمینی و چالش تأمین آب آشامیدنی. (وزارت آب و انرژی، ۱۴۰۱ ه.ش)؛
۳. مشکلات تأمین برق و نیاز به سرمایهگذاری در زیرساختهـای انرژی (وزارت آب و انرژی، ۱۴۰۴ ه.ش)؛
۴. مشکلات کیفیت خدمات اینترنت و نیاز به بهبود تجهیزات مخابراتی (وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی، ۱۳۹۹ ه.ش)؛
۵. محدودیتها در جمعآوری و مدیریت زبالههای شهری (شاروالی کابل، بیتا)؛
نتیجهگیری
زیرساختهای شهری از عوامل مهم پشتیبان رشد اقتصادی کابل بهشمار میروند؛ زیرا کیفیت سرکها و حملونقل، دسترسی به آب و برق، شبکههای مخابراتی و مدیریت زباله بر هزینۀ انتقال کالا، زمان رفتوآمد، تداوم فعالیتهای کسبوکار، دسترسی به بازارها و کیفیت محیط شهری تأثیر میگذارند. با این حال، صرف ساخت زیرساختها برای تضمین رشد اقتصادی کافی نیست؛ بلکه کیفیت اجرا، نگهداری، هماهنگی نهادی و دسترسی عادلانۀ شهروندان به خدمات نیز اهمیت اساسی دارد. از اینرو، برنامهریزی برای توسعهٔ زیرساختهای کابل باید بر اساس نیازهای واقعی شهر، اولویتهای اقتصادی و ظرفیتهای مالی و تخنیکی انجام شود.
در نهایت، ارزیابی دقیق میزان تأثیر زیرساختهای شهری بر رشد اقتصادی کابل، به تحقیقات علمی بیشتر، مطالعات میدانی و کمی، جمعآوری آمار معتبر و بررسی شاخصهایی چون هزینه و زمان انتقال، دسترسی به خدمات، اشتغال و فعالیتهای تجاری نیاز دارد.
چنین مطالعاتی میتواند زمینهٔ تصمیمگیری آگاهانهتر، استفاده مؤثر از منابع و طراحی برنامههای انکشافی پایدار را فراهم سازد.
پامیر؛ هفتهنامه رسمی نشرات شاروالی کابل


