
✍🏻 رسول خان « امین»
این مقاله تحلیلی است بر پروژههای زیربنایی شاروالی کابل و افقهای توسعۀ شهری در افغانستان.
کابل، پایتخت افغانستان، در حال تجربۀ مرحلهای تازه از دگرگونی شهری است؛ مرحلهای که نشانههای آن را میتوان در گسترش سرکها، احداث زیرگذرها و پلهای هوایی، توسعۀ تأسیسات زیربنایی و اجرای پروژههای بزرگ عمرانی در نقاط مختلف شهر مشاهده کرد. شهری که سالها با ازدحام ترافیکی، کمبود زیرساختها، محدودیت شبکههای حملونقل و چالشهای توسعۀ نامتوازن روبهرو بوده است، اکنون شاهد اجرای مجموعهای از پروژههایی است که میتوانند در تغییر سیمای پایتخت و بهبود کیفیت زندگی شهروندان نقش مؤثری ایفا کنند. توسعۀ شهری تنها به ساخت سرک و ساختمان خلاصه نمیشود؛ بلکه فرایندی گسترده است که حملونقل، مدیریت آب، خدمات شهری، محیط زیست، اقتصاد شهری و رفاه اجتماعی را در بر میگیرد. از همینرو، ارزیابی پروژههای عمرانی کابل باید فراتر از مشاهدۀ تغییرات ظاهری شهر صورت گیرد و تأثیرات اقتصادی، اجتماعی و زیربنایی آنها نیز مورد توجه قرار گیرد.
شهرداری کابل؛ از مدیریت خدمات شهری تا نقشآفرینی در توسعۀ زیربناها
آنچه در سالهای اخیر در، بخشهای مختلف کابل قابل مشاهده است، گسترش دامنۀ پروژههای عمرانی و حضور فعالتر شهرداری در اجرای طرحهای زیربنایی است. از مرکز شهر تا بخشهای شمالی و غربی، پروژههای مختلف سرکسازی، توسعۀ معابر، احداث زیرگذرها و پلهای هوایی در حال اجرا هستند. این تحولات نشان میدهد که نقش شهرداری در ساختار مدیریت شهری، تنها به جمعآوری زباله، تنظیم خدمات روزمره و رسیدگی به امور معمول شهری محدود نمیماند؛ بلکه این نهاد میتواند یکی از بازیگران اصلی توسعۀ اقتصادی و زیربنایی پایتخت نیز باشد. اجرای پروژههای عمرانی در دو شیفت کاری، بر اساس تصمیم معاونیت اقتصادی ریاستالوزرا، نیز بیانگر تلاش برای افزایش سرعت اجرای طرحها و استفادۀ مؤثرتر از ظرفیتهای موجود است. در این میان، حضور مهندسان، متخصصان و نیروی انسانی داخلی در طراحی و اجرای پروژهها، از اهمیت ویژه برخوردار است؛ زیرا توسعۀ زیربناها علاوه بر ایجاد امکانات فیزیکی، زمینۀ انتقال تجربه، تقویت مهارتهای تخصصی و رشد ظرفیتهای فنی کشور را نیز فراهم میسازد.
سه پروژۀ بزرگ؛ سه گام در مسیر تحول شهری
در میان پروژههای متعدد عمرانی کابل، سه طرح زیربنایی از اهمیت ویژهای برخوردار اند؛ طرحهایی که هرکدام بخشی از نیازهای اساسی شهروندان را هدف قرار دادهاند. نخست، پروژۀ انتقال آب از بند شاه و عروس به شهر کابل است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، قرارداد این پروژه به ارزش یک میلیارد افغانی با یک شرکت خصوصی امضا شده است. مطابق طرح اعلامشده، در هر ثانیه ۱۰۰ لیتر آب از این بند به ناحیه هفدهم شهر کابل انتقال خواهد یافت و با تکمیل آن، حدود ۵۰ هزار خانواده از آب آشامیدنی بهرهمند خواهند شد.
اهمیت این پروژه تنها در انتقال آب خلاصه نمیشود؛ بلکه در پاسخگویی به یکی از اساسیترین نیازهای شهروندان، یعنی دسترسی به آب آشامیدنی، نهفته است. با توجه به افزایش جمعیت کابل و فشار روزافزون بر منابع آب زیرزمینی، توسعۀ منابع آب پایدار و ایجاد شبکههای انتقال و توزیع آب، از ضرورتهای اساسی آیندۀ این شهر بهشمار میرود. دومین پروژۀ مهم، ترمینال مسافربری و باربری ارغندی است که با سرمایهگذاری بیش از یک میلیارد و ۲۸۵ میلیون افغانی از سوی بخش خصوصی در حال ساخت است. این پروژه در ساحۀ چوک ارغندی در غرب کابل موقعیت دارد و با تکمیل آن، قرار است شماری از ایستگاههای مسافربری بینشهری از ساحۀ مزدحم کمپنی به این ترمینال انتقال یابند. این طرح از چند جهت اهمیت دارد. نخست، میتواند در تنظیم حملونقل بینشهری و کاهش ازدحام در مسیرهای پرتردد کابل مؤثر واقع شود. دوم، زمینۀ فعالیت اقتصادی، ایجاد فرصتهای کاری و توسعۀ خدمات حملونقل را فراهم میسازد. سوم، نمونهای از ظرفیت همکاری میان نهادهای دولتی و بخش خصوصی در اجرای پروژههای بزرگ زیربنایی است. در حقیقت، توسعۀ شهرهای بزرگ بدون مشارکت بخش خصوصی دشوار خواهد بود. هرگاه زمینۀ سرمایهگذاری، امنیت اقتصادی و شفافیت در قراردادها فراهم شود، سرمایۀ خصوصی میتواند به یکی از موتورهای اصلی توسعۀ شهری تبدیل گردد. سومین پروژه، زیرگذر و پل هوایی چهارراهی برهکی است که از طرحهای مهم ترافیکی کابل بهشمار میرود. این پروژه با هدف تسهیل رفتوآمد وسایط نقلیه و کاهش ازدحام در یکی از مسیرهای مهم ارتباطی شهر طراحی شده است.
بر اساس مشخصات منتشرشده، پل هوایی این پروژه حدود ۷۰۰ متر طول و ۲۰ متر عرض دارد و زیرگذر آن نیز با طول ۴۷۰ متر طراحی شده است. بودجۀ اعلامشده برای اجرای این طرح حدود یکونیم میلیارد افغانی است و بر اساس گزارشهای منتشرشده، بخش عمدۀ کار آن تکمیل شده است. اهمیت چنین پروژههایی زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم ترافیک یکی از مشکلات جدی شهرهای بزرگ است. ازدحام وسایط نقلیه نهتنها وقت شهروندان را تلف میکند، بلکه بر مصرف سوخت، آلودگی هوا، هزینههای اقتصادی و حتی سلامت روانی مردم نیز تأثیر میگذارد. بنابراین، ایجاد مسیرهای بدیل و تنظیم جریان ترافیک میتواند تأثیر مستقیمی بر کیفیت زندگی شهری داشته باشد.
اتکا به منابع داخلی؛ تجربهای در مسیر خودکفایی
یکی از موضوعات قابل توجه در بررسی پروژههای عمرانی کنونی کابل، تأمین بخشی از هزینههای آنها از منابع داخلی است. افغانستان در سالهای گذشته تجربۀ دریافت کمکهای گسترده خارجی را داشته است؛ اما وابستگی بیش از حد به کمکهای بیرونی، در کنار چالشهای مدیریتی و فساد اداری، مانع شکلگیری یک نظام پایدار و مستقل برای توسعۀ زیربناها شد. اکنون اجرای پروژههای عمرانی با استفاده از منابع داخلی، در صورت مدیریت مؤثر و نظارت دقیق، میتواند گامی در جهت تقویت استقلال اقتصادی و ظرفیت اجرایی کشور باشد. البته اتکا به منابع داخلی به معنای بینیازی از سرمایهگذاری خارجی نیست. افغانستان برای توسعۀ سریعتر زیربناهای خود به هر دو ظرفیت نیاز دارد: مدیریت سالم منابع داخلی و جذب سرمایهگذاری خارجی. آنچه اهمیت دارد، ایجاد نظام شفاف، پاسخگو و مبتنی بر منافع عمومی است تا منابع مالی کشور به پروژههایی اختصاص یابد که بیشترین منفعت اقتصادی و اجتماعی را برای مردم داشته باشند.
کابل مدرن؛ توسعۀ فراتر از سرکسازی
با وجود اهمیت پروژههای سرکسازی، زیرگذرها و پلهای هوایی، آیندۀ کابل را نمیتوان تنها بر اساس گسترش شبکۀ جادهای تعریف کرد. پایتخت مدرن، به یک برنامۀ جامع و متوازن توسعۀ شهری نیاز دارد. مدیریت آبهای سطحی و جلوگیری از سیلابهای شهری، ایجاد فضای سبز و پارکهای عمومی، توسعۀ سیستم حملونقل عمومی، تنظیم ساختمانسازی، بهبود سیستم فاضلاب، مدیریت زبالهها و حفاظت از محیط زیست، از جمله نیازهایی هستند که خوشبختانه شاروالی کابل موارد یاد شده را مورد توجه قرار داده و اقدامات عملی در زمینه صورت گرفته است.
چشمانداز آینده؛ شهری برای زندگی بهتر
کابل ظرفیت آن را دارد که به یکی از شهرهای مهم اقتصادی و ترانزیتی منطقه تبدیل شود. موقعیت جغرافیایی، جمعیت جوان، ظرفیت نیروی انسانی و نقش این شهر در پیوند دادن بخشهای مختلف کشور، فرصتهای قابل توجهی برای توسعۀ آن فراهم کرده است. پروژههای عمرانی کنونی میتوانند زمینهساز تحول گستردهتری در این مسیر باشند.
کابل در مسیر دگرگونی؛ از پروژههای عمرانی تا چشمانداز یک پایتخت مدرن


