✍️عمصت الله «شګیوال»
کانونه د هر هېواد د طبیعي شتمنیو هغه ستره پانګه ده چې، د اقتصادي ځواک، صنعتي پرمختګ او دوامدارې ودې بنسټ جوړوي.
د نړۍ ډېری پرمختللي هېوادونه د خپلو طبیعي زیرمو د اغېزمن مدیریت او علمي استخراج له لارې توانېدلي چې، خپل اقتصاد پیاوړی، د خلکو د ژوند کچه لوړه او د نړیوالو بازارونو په سیالۍ کې مخکښ رول ولوبوي.
افغانستان هم له هغو هېوادونو څخه دی چې د طبیعي زیرمو له پلوه بېساری ظرفیت لري.
دا زیرمې، که په سمه توګه مدیریت او استخراج شي، کولای شي هېواد د اقتصادي ځانبسیاینې او هوساینې پر لور رهبري کړي.
خو پوښتنه دا ده چې، افغانستان کوم ډول کانونه لري…؟
افغانستان د خپلو غرونو، دښتو او پراخو سیمو په زړه کې د بېلابېلو فلزاتو او منرالونو سترې زیرمې لري. د مسو، اوسپنې، سرو زرو، لیتیوم، مرمر، ډبرو سکرو، نفت، طبیعي ګاز او لسګونو نورو قیمتي منرالونو شتون افغانستان د سیمې له هغو هېوادونو څخه ګرځولی چې، د کانونو له پلوه ځانګړی اقتصادي اهمیت لري.
لیتیوم، چې د شنې انرژۍ او عصري ټکنالوژۍ بنسټیز عنصر بلل کېږي، د نړۍ د صنعتي انقلاب په نوې څپه کې ځانګړی ځای لري. برېښنايي موټر، ګرځنده وسایل، د لمریزې او بادي انرژۍ د زېرمه کولو سیستمونه او ګڼ نور پرمختللي وسایل د همدې منرال پر مټ تولیدېږي.
له همدې امله د لیتیوم نړیواله تقاضا ورځ تر بلې لوړېږي او افغانستان د دغې ستراتېژیکې شتمنۍ له امله د نړیوالو اقتصادي او سیاسي کړیو د پام وړ ګرځېدلی دی.
د هر هېواد اقتصادي پرمختګ یوازې د طبیعي شتمنیو په لرلو نه، بلکې د هغو په اغېزمن مدیریت، شفاف استخراج او ارزښتزیاتوونکو صنعتونو پورې تړلی وي. هغه هېوادونه چې خپلې کانيزې سرچینې په غوره توګه کاروي، نه یوازې د ملي عوایدو کچه لوړوي، بلکې د صنعت، سوداګرۍ او پانګونې لپاره هم پراخ فرصتونه رامنځته کوي.
د بېلابېلو نړیوالو ارزونو له مخې، د افغانستان د کاني زیرمو ارزښت له یو تر درې ټریلیونه امریکايي ډالرو پورې اټکل شوی دی. که دا ستره پانګه په علمي، شفاف او مسئولانه توګه مدیریت شي، افغانستان به وکولای شي د خپلې اقتصادي ستونزې لویه برخه هواره او د وارداتو پر ځای به په صادراتو تکیه وکړي.
د کانیز سکتور د هېواد په اقتصاد کې څو اړخیز اغېز لري. دغه سکتور د دولت عواید زیاتوي، کورني او بهرني پانګوال جذبوي، زرګونه مستقیم او غیرمستقیم کاري فرصتونه رامنځته کوي او د سړکونو، اورګاډي، برېښنا، مخابراتو او نورو بنسټیزو زیربناوو د پراختیا زمینه برابروي.
همدارنګه د کانونو د پروسس او تولیدي صنعت پراختیا کولی شي په هېواد کې صنعتي ارزښت رامنځته کړي او د خامو توکو د صادرولو پر ځای د بشپړو تولیداتو صادرات زیات کړي.
د افغانستان په شمالي ولایتونو کې د نفتو او طبیعي ګازو د پام وړ زیرمې د انرژۍ د ځانبسیاینې لپاره یو ارزښتناک فرصت ګڼل کېږي.
په اغېزمنه توګه د دغو سرچینو استخراج، نه یوازې د کورنیو اړتیاوو د پوره کولو زمینه برابروي، بلکې د انرژۍ د وارداتو لګښت هم راکموي.
له بلې خوا د مس عینک، د حاجیګک د اوسپنې سترې زیرمې، د سرو زرو کانونه او نور قیمتي منرالونه کولای شي د هېواد د صنعتي ودې لپاره پیاوړی بنسټ جوړ او افغانستان په سیمهییز اقتصادي بازار کې پر یوه مهم لوبغاړي بدل کړي.
سره له دې چې افغانستان پراخې طبیعي زیرمې لري، خو یوازې د دغو زیرمو شتون د اقتصادي پرمختګ ضمانت نه شي کولای. د قانون حاکمیت، شفاف قراردادونه، مسلکي مدیریت، د چاپېریال ساتنه، د کانونو د استخراج نړیوال معیارونه او د ملي ګټو خوندي کول، هغه مهم شرطونه دي چې، د دې سترې پانګې له برکته دوامدار اقتصادي پرمختګ تضمینولای شي.
که د کانونو عواید د زیربناوو، ښوونې، روغتیا، کرنې او صنعتي پراختیا لپاره وکارول شي، نو دا به د هېواد د اوږدمهاله اقتصادي ثبات او ټولنیزې هوساینې لپاره یو پیاوړی بنسټ جوړ کړي.
افغانستان د طبیعي زیرمو له پلوه د پام وړ ظرفیت لري او کانونه یې د اقتصادي ودې، صنعتي پرمختګ او ملي ځانبسیاینې لپاره ستر فرصت ګڼل کېږي. که دا شتمني په علمي، شفاف او مسئولانه توګه مدیریت او استخراج شي، هېواد به وکولای شي د صادراتو کچه لوړه، د دولت عواید زیات، زرګونه کاري فرصتونه رامنځته او اقتصادي ثبات تأمین کړي.
له همدې امله د کانونو اغېزمن مدیریت یوازې اقتصادي اړتیا نه، بلکې د افغانستان د راتلونکي نسلونو لپاره یوه ملي ستراتیژیکه پانګونه هم ده.
همدا طبیعي شتمني کولای شي افغانستان له اقتصادي ستونزو څخه د سوکالۍ، پرمختګ او دوامدارې ودې پر لور رهبري کړي.